Nội dung chính
Trong thời đại số, ranh giới giữa quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân và quyền lợi của các nền tảng đang trở thành tranh chấp cốt lõi.
Căng thẳng giữa người dùng và nền tảng số
Gần đây, một nền tảng dịch vụ số phổ biến tại Việt Nam đã cập nhật điều khoản sử dụng, buộc người dùng chỉ có hai lựa chọn: “chấp nhận để tiếp tục” hoặc “từ chối và rời bỏ”. Hành động này không chỉ gây bực bội mà còn làm dấy lên câu hỏi lớn: trong kỷ nguyên số, ranh giới dữ liệu cá nhân nên được xác định ở đâu và ai là người có quyền quyết định?
Người dùng không còn lo ngại chỉ vì bị thu thập dữ liệu; họ đã quen với việc các dịch vụ cá nhân hoá dựa trên thông tin cá nhân. Tuy nhiên, cảm giác mất kiểm soát khi không còn quyền quyết định rõ ràng đã tạo ra bất cân xứng quyền lực giữa nền tảng và cá nhân.
Mô hình đồng thuận đa lớp của các ông lớn toàn cầu
Facebook và Google là ví dụ điển hình. Khi tạo tài khoản, người dùng đồng ý với một điều khoản dài, phức tạp – thường không đọc kỹ. Sau đó, trong quá trình sử dụng, họ được hỏi để bật hoặc tắt các quyền như vị trí, quảng cáo cá nhân hoá, nhận diện khuôn mặt, lịch sử duyệt web, v.v. Điều quan trọng là dịch vụ cốt lõi vẫn hoạt động ngay cả khi người dùng tắt hầu hết các quyền này, mặc dù trải nghiệm sẽ kém cá nhân hoá.
Như vậy, về mặt pháp lý, các công ty vẫn dựa vào “đồng thuận”, nhưng thực tế là một dạng “đồng thuận ngầm”: đồng ý mang lại tiện lợi và cá nhân hoá, không đồng ý vẫn dùng được nhưng trải nghiệm giảm sút. Đây là lý do tại sao họ thường tránh bị cáo buộc “ép buộc”.
Khoảng trống pháp lý tại Việt Nam
Ngược lại, các nền tảng số trong nước đang hoạt động trong một môi trường pháp lý còn nhiều lỗ hổng. Chưa có chuẩn mực chung về cách xin phép, phạm vi sử dụng và quyền rút lại sự cho phép của người dùng. Khi chuẩn mực chưa rõ ràng, việc phân biệt giữa cải thiện dịch vụ và khai thác dữ liệu cho mục đích khác trở nên khó khăn.
Dữ liệu cá nhân được thu thập, tích lũy và liên thông trên quy mô lớn sẽ dễ dàng chuyển hướng sang các mục đích mới – ví dụ như phân tích hành vi hay phân loại người dùng – ngay cả khi không có ý định xấu ban đầu.
Bài học từ Open Banking của Anh
Open Banking là một ví dụ thực tiễn về cách hiểu đúng “đồng thuận”. Ở Anh, luật pháp coi dữ liệu giao dịch ngân hàng là hạ tầng mềm của nền kinh tế. Ngân hàng chỉ được chia sẻ dữ liệu khách hàng khi có sự ủy quyền rõ ràng, có thể rút lại bất kỳ lúc nào, và chỉ với các bên thứ ba được cơ quan giám sát tài chính cấp phép.
Khác với mô hình của nhiều nền tảng số, quyền dữ liệu ở Open Banking luôn đặt ở trung tâm – người dùng. Điều này vừa thúc đẩy đổi mới, cạnh tranh, vừa bảo đảm an toàn và quyền lợi của người tiêu dùng.
Hướng đi cho Việt Nam: Quy định, minh bạch, giám sát
Để cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền cá nhân, nhà nước cần:
- Thiết kế luật chơi rõ ràng, chuẩn hoá khái niệm “đồng thuận” và yêu cầu minh bạch mục đích sử dụng dữ liệu.
- Xây dựng cơ chế giám sát độc lập, cho phép người dùng rút lại sự cho phép một cách dễ dàng.
- Khuyến khích mô hình dữ liệu mở (open data) nhưng luôn đi kèm với các điều kiện kiểm soát và bảo mật.
Trong kỷ nguyên số, bảo vệ dữ liệu cá nhân không chỉ là bảo vệ quyền riêng tư mà còn là bảo vệ phẩm giá và vị thế của mỗi con người trước những hệ thống số ngày càng mạnh mẽ.
Kết luận
Ranh giới dữ liệu cá nhân cần được xác định bằng luật pháp chặt chẽ và thực tiễn đồng thuận đa lớp, như mô hình Open Banking đã chứng minh. Khi quyền kiểm soát trở lại tay người dùng, cả nền kinh tế số và xã hội sẽ phát triển bền vững hơn.
Bạn nghĩ gì về cách các nền tảng hiện nay xử lý dữ liệu? Hãy chia sẻ ý kiến và đăng ký nhận bản tin để không bỏ lỡ những phân tích sâu sắc tiếp theo.
